NHẬP MÔN TÂM PHÁP

Mục đích của việc học là làm sáng tỏ cái Đức sáng của mình, khiến cho người ta tự đổi mới, dừng ở chỗ chí thiện.

Biết được cái mục đích cần đạt đến thì mới có phương hướng kiên định; có kiên định thì mới có thể yên tĩnh; có yên tĩnh thì mới có thể an tâm; an tâm rồi thì mới có thể suy nghĩ; suy nghĩ cho chu đáo rồi thì mới có thể có thu hoạch.

Mọi vật đều có gốc ngọn, mọi sự việc đều có đầu đuôi, biết được cái chỗ có trước có sau đó thì đã gần với cái đạo rồi.

Suy xét những điều mình biết cho đến cùng thì mới có được sự hiểu biết.

Có hiểu biết thấu đáo thì điều mình suy nghĩ mới được chân thật.

Điều mình nghĩ có chân thật thì lòng mình mới ngay thẳng.

Lòng mình có ngay thẳng thì bản thân mới tu dưỡng và rèn luyện được.

Tu thân được rồi thì mới sửa sang sắp xếp được việc nhà.

Sắp xếp việc nhà được rồi thì mới lo liệu cho đất nước được.

Lo liệu cho đất nước được thì thiên hạ mới yên ổn.

Từ Thiên Tử cho đến kẻ thứ dân, tất cả đều lấy việc sửa mình làm gốc.

Cái gốc mà rối loạn thì cái ngọn không thể gọn gàng ngay ngắn được.

Coi nhẹ cái căn bản đáng phải xem trọng và coi trọng cái chi tiết vốn là thứ yếu thì sẽ mất gốc.

Làm cho ý niệm mình được chân thành có nghĩa là đừng tự dối mình: giống như ghét mùi thối hay ưa sắc đẹp hoàn toàn từ lòng chân thật mà ra; như vậy mới gọi được là thoả mãn tâm ý mình.

Của cải thì điểm tô nhà cửa, còn đạo đức thì điểm tô thân mình.

Lòng dạ rộng rãi thì thân thể thảnh thơi thanh thản. Cho nên người quân tử nhất định phải làm cho ý niệm mình được chân thành.

Muốn sửa mình thì trước hết phải làm cho lòng mình ngay thẳng.

Nếu như mình có điều giận dữ, thì lòng sẽ không ngay thẳng, nếu như có điều sợ hãi, thì lòng sẽ không ngay thẳng; nếu như có điều ham muốn thì lòng sẽ không ngay thẳng; nếu như có điều ưa thích, thì lòng sẽ không ngay thẳng; nếu như có điều lo lắng, thì lòng sẽ không ngay thẳng.

Nếu tâm trí không để vào đó, thì dẫu nhìn mà chẳng thấy, dẫu để tai mà chẳng nghe, dẫu ăn mà chẳng biết mùi vị. Như vậy thì sửa mình cốt ở chỗ làm cho lòng mình ngay thẳng.

Muốn sửa sang cho nhà mình được chỉnh tề tốt đẹp trước hết phải sửa mình. Chính là vì con người ta đối với những người thân yêu của mình thường có sự thiên lệch, đối với những người mình kính sợ, thường có sự thiên lệch, đối với những người mình thương xót, thường có sự thiên lệch; đối với những người mình coi thường ngạo mạn, cũng thường có sự thiên lệch.

Cho nên yêu thích ai mà thấy được chỗ xấu của người ấy, ghét bỏ ai mà thấy được chỗ tốt của người ấy, là điều hiếm có trong thiên hạ vậy.

Ngạn ngữ có câu rằng: “Người ta không ai biết được cái xấu của con mình, không ai biết được lúa má trong đám ruộng nhà mình là tốt tươi”.

Như vậy cho nên không sửa mình thì không thể làm cho nhà mình chỉnh tề tốt đẹp.

Trị lý quốc gia tất trước tiên phải sửa sang gia đình mình cho ngay ngắn tốt đẹp, ấy là bởi vì người nhà mình không giáo dục nổi mà lại có thể giáo dục được người khác, đó là điều không thể có.

Bởi thế người quân tử không ra khỏi nhà mà có thể hoàn thành được việc giáo hóa cả nước.

[—–THẬP NHỊ HUYỀN KHÔNG—–]

1

Có một vật hỗn độn mà thành trước cả trời đất.

Nó yên lặng, trống không, đứng một mình mà không thay đổi, vận hành khắp vũ trụ mà không ngừng, có thể coi nó là mẹ của vạn vật trong thiên hạ.

Ta không biết nó là gì, tạm đặt tên nó là đạo, miễn cưỡng gọi nó là lớn vô cùng.

Lớn vô cùng thì lưu hành không ngừng, lưu hành không ngừng thì đi xa, đi xa thì trở về.

Cho nên, đạo lớn, trời lớn, đất lớn, người cũng lớn.

Trong vũ trụ có bốn cái lớn mà người là một.

Người bắt chước đất, đất bắt chước trời, trời bắt chước đạo, đạo bắt chước tự nhiên.

2

Kẻ kiễng chân không đứng được vững. Kẻ xoạc cẳng chẳng đi được lâu.

Kẻ tự biểu hiện thì không sáng tỏ. Kẻ tự cho là phải thì không chói lọi.

Kẻ tự kể công thì không có công. Kẻ tự phụ thì không trường cửu.

Đối với đạo thì những thái độ đó là những đồ ăn thừa, những cục bướu, ai cũng ghét.

Cho nên kẻ theo đạo không làm như vậy.

3

Đạo, bản thể thì hư không, mà tác dụng thì cơ hồ vô cùng, nó uyên áo mà tựa như làm chủ tể vạn vật.

Nó không để lộ tinh nhuệ ra, gỡ những rối loạn, che bớt ánh sáng, hòa đồng với trần tục; nó sâu kín mà dường như trường tồn.

Ta không biết nó là con ai; có lẽ nó có trước Thượng Đế.

4

Trời đất bất nhân, coi vạn vật như chó rơm. Thánh nhân bất nhân, coi trăm họ như chó rơm.

Khoảng giữa trời đất như ống bễ, hư không mà không kiệt, càng chuyển động hơi lại càng ra. Càng nói nhiều lại càng khốn cùng, không bằng giữ sự hư tĩnh.

5

Muốn cho vật gì thu rút lại thì trước hãy mở rộng nó ra đã.

Muốn cho ai yếu đi thì trước hãy làm cho họ mạnh lên đã.

Muốn phế bỏ ai thì trước hãy đề cử họ lên đã.

Muốn cướp lấy vật gì thì trước hãy cho đã. Hiểu như vậy là sâu kín mà sáng suốt, vì nhu nhược thắng được cương cường.

6

Đạo là cái gì chỉ mập mờ thấp thoáng; thấp thoáng mập mờ mà bên trong có hình tượng; mập mờ thấp thoáng mà bên trong có vật.

Đón nó thì không thấy đầu, theo nó thì không thấy đuôi.

Nó thâm viễn, tối tăm mà bên trong có cái tinh túy; tinh túy đó rất xác thực, rất đáng tin.

Từ xưa đến nay, đạo tồn tại hoài. Nó sáng tạo vạn vật.

Vạn vật nhờ nó sinh trưởng mà nó không can thiệp vào.

Công thành rồi mà không nhận là của mình. Nó nuôi dưỡng vạn vật mà không làm chủ vạn vật.

Nó vĩnh viễn là không. Muôn vật quy về nó mà nó không làm chủ, cho nên có thể bảo nó là lớn.

Vì cho tới cùng nó không tự nhận nó là lớn cho nên mới hoàn thành được cái vĩ đại của nó.

Ai giữ được cái đạo từ xưa vẫn có thì có thể khống chế được mọi sự vật ngày nay; biết được cái nguyên thủy tức là nắm được giếng mối của đạo.

7

Không trọng người hiền, để cho dân không tranh.

Không quý của hiếm, để cho dân không trộm cướp.

Không phô bày cái gì gợi lòng ham muốn, để cho lòng dân không loạn.

Khiến cho dân không biết, không muốn, mà bọn trí xảo không dám hành động.

Ba cái thánh trí, nhân nghĩa, xảo lợi, chỉ là cái văn vẻ bề ngoài không đủ để trị dân, cho nên phải bỏ mà khiến dân quy về điều này: ngoài thì biểu hiện sự mộc mạc, trong thì giữ sự chất phác, giảm tư tâm, bớt dục vọng.

Theo chính sách vô vi thì mọi việc đều trị.

8

Đạo sinh ra một, một sinh ra hai, hai sinh ra ba, ba sinh vạn vật.

Vạn vật trong thiên hạ từ “có” mà sinh ra, “có” lại từ “không” mà sinh ra.

Cho nên, vật có khi bớt đi mà lại là thêm lên, có khi thêm lên mà hóa ra bớt đi.

Đạo đối với thiên hạ cũng như sông biển đối với suối khe.

9

Biết người là khôn, tự biết mình là sáng suốt.

Thắng được người là có sức mạnh, thắng được mình là kiên cường.

Kẻ tri túc là người giàu, kẻ gắng sức làm là người có chí.

Không rời nơi chốn của mình thì được lâu dài; chết mà không mất đạo là trường thọ.

Họa lớn không gì bằng không biết thế nào là đủ, hại không gì bằng ham muốn cho được nhiều.

Cho nên, biết thế nào là đủ, và thỏa mãn về cái đủ đó, thì mới luôn luôn là đủ.

10

Đạo mà có thể diễn tả được thì không phải là đạo vĩnh cửu bất biến.

Tên mà có thể đặt ra để gọi thì không phải là tên vĩnh cửu bất biến.

Không là gọi cái bản thủy của trời đất. Có là gọi mẹ sinh ra muôn vật.

Cho nên, đặt mình vào chỗ Không, là để xét cái thể vi diệu của đạo, đặt mình vào chỗ có, là để xét cái dụng vô biên của đạo.

Không và Có cũng từ đạo ra, tuy khác tên nhưng đều là huyền diệu. Huyền diệu rồi lại thêm huyền diệu. Đó là cửa của mọi biến hóa kì diệu.

11

Ba mươi tay hoa cùng quy vào một cái bầu, nhưng chính nhờ khoảng trống không trong cái bầu mà xe mới dùng được.

Nhồi đất sét để làm chén bát, nhưng chính nhờ khoảng trống ở trong mà chén bát mới dùng được.

Đục cửa và cửa sổ để làm nhà, chính nhờ chỗ trống không đó mà nhà mới dùng được.

Vậy nên, ta tưởng cái có có lợi cho ta, mà thực ra cái không mới làm cho cái có hữu dụng.

12

Đạo vĩnh viễn không có tên, chất phác, tuy ẩn vi mà thiên hạ không ai coi thường nó được. Các bậc vương hầu biết giữ nó thì vạn vật sẽ tự động quy phục.

Bậc vua chúa giữ được đạo thì vạn vật sẽ tự biến hóa. Trong quá trình biến hóa, tư dục của chúng phát ra thì ta dùng cái mộc mạc vô danh mà trấn áp hiện tượng đó, khiến cho vạn vật không còn tư dục nữa.

Không còn tư dục mà trầm tĩnh thì thiên hạ sẽ tự ổn định.

13

Ai cũng cho cái đẹp là đẹp, do đó mà phát sinh ra quan niệm về cái xấu.

Ai cũng cho điều thiện là thiện, do đó mà phát sinh ra quan niệm về cái ác.

Là vì có và không sinh lẫn nhau; dễ và khó tạo nên lẫn nhau; ngắn và dài làm rõ lẫn nhau; cao và thấp dựa vào nhau; âm và thanh hòa lẫn nhau; trước và sau theo nhau.

Cho nên thánh nhân xử sự theo thái độ vô vi, dùng thuật không nói mà dạy dỗ, để cho vạn vật tự nhiên sinh trưởng mà không can thiệp vào.

Khéo nuôi dưỡng vạn vật mà không chiếm làm của mình. Làm mà không cậy khéo. Việc thành mà không quan tâm tới. Vì không quan tâm tới nên sự nghiệp mới còn hoài.

14

Đạo lớn bị bỏ rồi mới có nhân nghĩa; trí xảo xuất hiện rồi mới có trá ngụy; gia đình bất hòa rồi mới sinh hiếu từ; nước nhà rối loạn mới có tôi trung.

Dùng trí năng để tính toán trước thì chỉ là cái lòe loẹt của đạo và là nguồn gốc của ngu muội. Cho nên bậc đại trượng phu giữ trung hậu thành tín mà không trọng lễ nghi, giữ đạo mà không dùng trí xảo, bỏ cái này giữ cái kia.

15

Ngũ sắc làm cho người ta mờ mắt. Ngũ âm làm cho người ta ù tai. Ngũ vị làm cho người ta tê lưỡi.

Cuộc sống xa hoa làm cho lòng người ta mê loạn. Vàng bạc châu báu làm cho hành vi người ta đồi bại.

Cho nên, thánh nhân chỉ cầu no bụng mà không cầu vui mắt. Cầu chất phác, vô dục mà bỏ sự xa xỉ, đa dục.

16

Vạn vật đều có nguồn gốc từ đạo, đạo là mẹ của vạn vật.

Nắm được mẹ, tức hiểu được đạo, là biết con; đã biết được con mà lại giữ được mẹ thì suốt đời không nguy.

Ngăn hết các lối, tai, mắt, mũi, miệng; đóng hết các cửa, không để lộ sự tinh nhuệ ra, gỡ những rối loạn, che bớt ánh sáng, hòa với trần tục thì suốt đời không lo lắng.

Đạt tới cảnh giới đó thì không ai thân, cũng không có ai sơ với mình được; không ai làm cho mình được lợi hay bị hại; không ai làm cho mình cao quý hay đê tiện được.

17

Người đắc đạo thời xưa tinh tế, mầu nhiệm, thông đạt, sâu xa không thể biết được. Vì không thể biết được nên phải miễn cưỡng tả họ như sau:

Họ rụt rè như mùa đông lội qua sông, nghi ngại như sợ láng giếng bốn bên, nghiêm chỉnh như một người khách, chảy ra lưu động như băng tan, dày dặn mộc mạc như gỗ chưa đẽo, hun hút như cái hang, hỗn độn như nước đục.

Ai có thể đương đục mà lắng xuống để từ từ trong ra? Ai có thể đương hư tĩnh mà phát động để lần lần sinh động lên? Người nào giữ được đạo ấy thì không tự mãn. Vì không tự mãn nên mới bỏ cái cũ mà canh tân được.

18

Giữ chậu đầy hoài, chẳng bằng thôi đi. Mài cho bén nhọn, thì không bén lâu.

Vàng ngọc đầy nhà, làm sao giữ nổi. Giàu sang mà kiêu, là tự rước lấy họa.

Việc xong rồi thì nên lui về, đó là đạo trời.

19

Hết sức giữ được cực hư, cực tĩnh, xem vạn vật sinh trưởng ta thấy được qui luật phản phục.

Vạn vật phồn thịnh đều trở về căn nguyên của chúng.

Trở về căn nguyên thì tĩnh, tĩnh là bản tính của mọi vật, cho nên, trở về căn nguyên gọi là “trở về mệnh”.

Trở về mệnh là luật bất biến của vật.

Biết luật bất biến thì sáng suốt, không biết luật bất biến thì vọng động mà gây hoạ.

Biết luật bất biến thì bao dung, bao dung thì công bình, công bình thì bao khắp, bao khắp thì phù hợp với tự nhiên, phù hợp với tự nhiên thì phù hợp với đạo, hợp với đạo thì suốt đời không nguy.

20

Bậc thượng sĩ nghe đạo thì gắng sức thi hành; kẻ tầm thường nghe đạo thì nửa tin nửa ngờ; kẻ tối tăm nghe đạo thì cho là hoang đường rồi cười rộ. Nếu không cười thì đạo đâu còn là đạo nữa.

Cho nên sách xưa có nói: đạo sáng thì dường như tối tăm, đạo tiến thì dường như thụt lùi, đạo bằng phẳng dễ dàng thì dường như khúc mắc; đức cao thì dường như thấp trũng; thật trong trắng thì dường như nhơ bẩn; đức rộng lớn thì dường như không đủ.

Hình vuông cực lớn thì không có góc; cái khí cụ cực lớn thì không có hình trạng cố định; thanh âm cực lớn thì nghe không thấy; hình tượng cực lớn thì trông không thấy; đạo lớn thì ẩn vi không thể giảng được.

Chỉ có đạo là khéo sinh và tác thành vạn vật.

Luật vận hành của đạo là trở lại lúc đầu, diệu dụng của đạo là khiêm nhu.

21

Khéo đi thì không để lại dấu xe, vết chân.

Khéo nói thì không có lỗi lầm. Khéo tính thì không dùng thẻ.

Khéo đóng thì không dùng then mà mở không được. Khéo buộc thì không dùng dây mà cởi không được.

Khéo dựng thì không thể nhổ lên được. Khéo ôm thì không thoát ra được. Con cháu mà khéo dựng, khéo ôm thì việc tế tự sẽ đời đời không dứt.

22

Lấy đạo mà tu thân thì đức sẽ đầy đủ; lấy đạo mà lo việc nhà thì đức sẽ có dư; lấy đạo mà lo việc hàng xóm thì đức sẽ lớn; lấy đạo mà lo việc nước thì đức sẽ thịnh; lấy đạo mà lo việc thiên hạ thì đức sẽ phổ cập.

Lấy thân mình mà xét thân người, nhà mình mà xét nhà người, làng mình mà xét làng khác, nước mình mà xét nước khác, thiên hạ ngày nay mà xét thiên hạ thời xưa và thời sau.

Làm sao ta biết được thiên hạ thế này hay thế khác? Là do lẽ đó.

23

Không ra khỏi cửa mà biết được thiên hạ; không dòm ra ngoài cửa mà biết được đạo trời. Càng đi xa càng biết được ít.

Thánh nhân không đi mà biết, không nhìn mà thấy rõ, không làm mà nên.

24

Theo học thì mỗi ngày dục vọng một tăng; theo đạo thì mỗi ngày dục vọng một giảm.

Giảm rồi lại giảm cho tới mức vô vi, không làm. Không làm mà không gì là không làm.

Trị thiên hạ thì nên vô vi, còn như hữu vi thì không trị được thiên hạ.

25

Danh tiếng với sinh mệnh cái nào quí?

Sinh mệnh với của cải cái nào quan trọng?

Được danh lợi mà mất sinh mệnh cái nào hại?

Cho nên, ham danh quá thì phải hao tổn nhiều, chứa của cải nhiều thì mất mát nhiều.

Biết thế nào là đủ thì không nhục, biết lúc nào nên ngừng thì không nguy mà có thể sống lâu được.

26

Họa là chỗ dựa của phúc, phúc là chỗ nấp của họa, ai biết được cứu cánh ra sao? Họa phúc không có gì nhất định.

Chính có thể biến thành tà, thiện có thể biến thành ác, loài người mê hoặc đã từ lâu. Chỉ có bậc thánh nhân mới biết được lẽ họa phúc vô định đó.

27

Vật ở yên thì dễ cầm, việc chưa hiện điềm báo hiệu thì dễ lo liệu, vật giòn thì dễ vỡ; vật nhỏ thì dễ phân tán.

Ngăn ngừa sự tình từ khi chưa manh nha, trị loạn từ khi chưa thành hình.

Cây lớn một ôm bắt đầu từ cái mầm nhỏ, đài cao chín tầng bắt đầu từ một sọt đất, hành trình vạn dặm bắt đầu bằng một bước chân.

28

Lời thật thì không hay, lời hay thì không thật.

Người biết không nói, người nói không biết.

Biết mà làm ra vẻ ngu tối là cao minh. Không biết mà làm ra vẻ sáng suốt biết rõ là mê lầm.

Lưới trời lồng lộng, thưa mà khó lọt. Lời hợp đạo nghe như ngược đời.

29

Người thiện vào bậc cao thì như nước. Nước khéo làm lợi cho vạn vật mà không tranh với vật nào, ở chỗ mọi người ghét cho nên gần với đạo.

Người thiện vào bậc cao địa vị thì khéo lựa chỗ khiêm nhường, lòng thì khéo giữ cho thâm trầm, cư xử với người thì khéo dùng lòng nhân, nói thì khéo giữ lời, trị dân thì giỏi, làm việc thì có hiệu quả, hành động thì hợp với thời cơ.

Chỉ vì không tranh với ai cho nên không bị lầm lỗi.

Thánh nhân thì vô tư vô dục, không có thành kiến, lấy lòng thiên hạ làm lòng mình, không tích trữ, càng giúp người mình lại càng có dư, càng cho người mình lại càng được thêm.

Thánh nhân tốt với người tốt, tốt cả với người không tốt; tin người đáng tin, mà tin cả người không đáng tin.

Vì không tranh với ai cho nên không ai tranh giành với mình được.

30

Thiên hạ mà có nhiều lệnh cấm thì nước càng nghèo; triều đình càng nhiều lợi khí quyền mưu thì quốc gia càng hỗn loạn; người trên càng nhiều kỹ xảo thì việc bậy càng sinh ra nhiều; pháp lệnh càng nghiêm khắc thì đạo tặc càng nổi.

Cho nên thánh nhân bảo: ta không làm gì mà dân tự cải hóa, ta ưa thanh tĩnh mà dân tự nhiên thuần chính, ta không ban giáo lệnh mà dân tự phú túc, ta vô dục mà dân tự hóa ra chất phác.

31

Thánh nhân trị thiên hạ theo chính sách vô vi, giữ thái độ điềm đạm, xem cái nhỏ như lớn, cái ít như nhiều, lấy đức báo oán.

Giải quyết việc khó từ khi còn dễ, thực hành việc lớn từ khi còn nhỏ, vì việc khó bắt đầu từ chỗ dễ, việc lớn bắt đầu từ lúc còn nhỏ.

Thánh nhân trước sau không làm việc gì lớn mà thực hiện được việc lớn, coi việc gì cũng khó mà rốt cuộc không gặp gì khó.

Thánh nhân chỉ muốn một điều là không muốn gì cả, chẳng quý trọng của lạ khó tìm, chỉ muốn học cho được vô tri vô thức để giúp người lầm lạc trở về với đạo, giúp vạn vật phát triển tự nhiên mà không can thiệp vào.

32

Đạo sáng tạo vạn vật rồi vạn vật mới có danh phận, khi đã có danh phận rồi thì nên biết dừng lại, vì biết dừng lại nên mới không nguy.

Dụng tâm làm thì thất bại, cố chấp ý riêng thì hỏng việc. Thánh nhân không làm nên không thất bại, không chấp trước nên không hỏng việc.

Người đời làm việc thường gần tới lúc thành công lại thất bại, vì không cẩn thận như lúc đầu. Nếu cẩn thận như lúc đầu thì làm sao thất bại.

33

Trị dân và tu thân thì không gì bằng tiết kiệm; có tiết kiệm thì mới sớm phục tòng đạo; sớm phục tòng đạo thì tích được nhiều đức; tích được nhiều đức thì không gì không khắc phục được; không gì không khắc phục thì năng lực của mình không biết tới đâu là cùng; năng lực không biết tới đâu là cùng thì trị được nước; nắm được cái gốc của đạo trị nước thì có thể tồn tại được lâu dài. Như vậy là rễ sâu, gốc vững, nắm được cái đạo trường tồn.

34

Ta có ba vật báu ôm giữ cẩn thận là từ ái, kiệm ước và không dám đứng trước thiên hạ.

Vì từ ái nên sinh ra dũng cảm, vì kiệm ước nên hóa ra sung túc rộng rãi, vì không dám đứng trước thiên hạ nên mới được làm chủ thiên hạ.

Nếu không từ ái mà mong được dũng cảm, không kiệm ước mà mong được sung túc rộng rãi, không chịu đứng sau người mà tranh đứng trước người, thì tất phải chết!

Vì từ ái nên hễ chiến đấu thì thắng, cố thủ thì vững. Trời muốn cứu ai thì cho người đó lòng tự ái để tự bảo vệ.

35

Đạo trời không tranh mà khéo thắng, không nói mà khéo đáp, không gọi mà vạn vật tự tới, bình thản vô tâm mà khéo mưu tính mọi việc.

Đạo trời bớt chỗ dư, bù chỗ thiếu. Đạo người thì không vậy, xớt chỗ thiếu đắp vào chỗ dư.

Đạo trời không thiên vị ai, chỉ gia ân cho người có đức.